آن عذاب را مِنْ دافِعٍ هيچ دفع كننده يعنى البته واقع خواهد شد جبير بن مطعم گويد كه من بمدينه رفتم تا سخن در باب اساراى بعرض حضرت رسالت رسانم پس به مسجد در آمدم آنحضرت در نماز صبح بود و سوره و الطور را قراءة ميفرمود چون به اين آيه رسيد كه إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ لَواقِعٌ نزديك بود كه از غاية خوف دلم شكافته شود فى الحال اسلام آوردم از ترس آنكه مبادا عذاب نازل شود و من در صفت كفر بميرم . يَوْمَ تَمُورُ السَّماءُ يعنى عذاب واقع شود در روزى كه مضطرب شود آسمان مَوْراً مضطرب شدنى يعنى متردد گردد در آمدن و رفتن و آنگاه شكافته شود و گويند مور حركتى است بر تموج بر سبيل استدارة يعنى آسمان بر گرد خود موج زند و بگردد مانند كشتى بر روى آب كه بگرد خود آيد . وَ تَسِيرُ الْجِبالُ و روان شوند كوهها يعنى از اماكن خود كه روى زمين است زايل گردند و چون غبار بر هوا شوند سَيْراً رفتنى يعنى البته مانند غبار گشته پراكنده شوند و چون اين واقع شود . فَوَيْلٌ پس كلمه عذاب يَوْمَئِذٍ در آن روز لِلْمُكَذِّبِينَ مر تكذيب كنندگان راست كه سخن خدا و رسول را بدروغ پنداشته باشند . الَّذِينَ هُمْ فِي خَوْضٍ آنان كه ايشان در شروع باقوال كه آن استهزاست به قرآن و تكذيب به پيغمبر آخر الزمان و انكار بعث در آنجهان يَلْعَبُونَ بازى ميكنند و استهزا مينمايند يعنى آن را ببازيچه بر ميدارند و وقعى بر آن نمينهند . يَوْمَ يُدَعُّونَ روزى كه دفع شوند كافران بعنف يعنى بيفكنند ايشانرا از روى قهر و اجبار إِلى نارِ جَهَنَّمَ بسوى آتش دوزخ دَعًّا دفع كردنى و افكندنى بعنف و قهر مقاتل كفته كه مراد از دع آنست كه خازنان دوزخ دستهاى كافران را بر گردنهاى ايشان بندند و موى پيشانى ايشانرا بر پشت پاى و به روى افكنده بدوزخشان اندازند و نزد اينحال ايشانرا گويند كه . هذِهِ النَّارُ الَّتِي اين آن آتش است كُنْتُمْ بِها كه بوديد به آن در دنيا تُكَذِّبُونَ كه تكذيب ميكرديد و نميدانستيد و ميگفتيد كه او ساحر است و آنچه ميگويد كه وحى است سحر است نه سخن خدا . أَ فَسِحْرٌ هذا آيا پس سحر است اينكه مىبينيد از انواع عذاب دوزخ يعنى همچنانكه وحى الهى را سحر ميپنداشتيد اين را نيز سحر مىپنداريد أَمْ أَنْتُمْ لا تُبْصِرُونَ يا شما نه بينيد اين عذاب را و كوريد از مشاهدهء آن همچنانكه در دنيا كور بوديد از ديدن آنچه دلالت بر وقوع اينعذاب ميكرد اين قول بر سبيل تهكم است و تفريع پس ايشانرا بعد از اين توبيخ گويند كه . اصْلَوْها در آييد بدوزخ فَاصْبِرُوا پس صبر كنيد بر كشيدن عذاب أَوْ لا تَصْبِرُوا يا صبر